Blue Planet II, 1. Sezon, 4. Bölüm "Engin Mavi"
Dünyanın en büyük ıssız yeri, açık okyanus.
Gezegenimizin yarıdan fazlasını kaplıyor.
Burada, saklanacak yer yok ve az miktarda yiyecek var.
Çölün denizlerdeki karşılığı.
Bu denizlerde kol gezen dönücü yunuslar.
Birlikte hareket ediyorlar.
5,000 elemanlı devasa bir sürü.
Yiyecek bulma olasılıkları böylece artmış oluyor.
Burada yaşayan tüm canlılar gibi engin mavide yuva kurmak için...
...upuzun yollar katetmek zorundalar.
Bu boş denizlerin yaşamla dolup taştığı nadir anlar mevcut.
Kosta Rika'nın Pasifik kıyısında yaşayan ışıldak balığı.
Golyan balıklarından az miktarda daha büyükler...
...fakat boyutlarındaki eksikliği sayılarıyla kapatıyorlar.
Dünyadaki en çok sayıda bulunan balıklar.
Normalde sadece geceleri plankton yemek için yüzeye çıkarlar...
...ancak bu devasa sürü geceleri artıyor.
Kesine yakın bir ihtimalle yumurtlama amacıyla.
Yunuslar için büyük bir bereket.
Ekolokasyon yöntemiyle sürünün yerini tespit ettiler.
Ama oraya çabuk ulaşmalılar.
Buradaki avcılar yunuslarla kalmıyor.
Sarı yüzgeçli orkinos da sürüyü sezdi.
Arkalarındaysa iki metrelik kanat genişliğiyle mobula vatozu var.
Şimdiyse denizin en hızlı balıklarından yelken balığı...
...kovalamacaya katıldı.
Işıldak balıkları her an dibe dönebilir.
Şu an da yunuslar geldi.
Sürünün altında yüzerek yüzeye sıkıştırıyorlar...
...ve ışıldak balıklarını sıkıca bir araya gelmeye zorluyorlar.
Deniz köpürmeye başlıyor.
Orkinoslar, sürüye saatte 60 km'yle hücum ediyor.
Yavaş yüzen vatozlar nihayet varıyor.
Ağızlarını muazzam derecede açarak...
...yüzlerce ışıldak balığını birden kapıyorlar.
Sürünün büyük çoğunluğu dağıldı.
Yelken balığı, kurtulanları topluyor.
Sadece 15 dakikada...
...tek kalan gümişi balık pulu konfetisi.
Fakat burada, böylesine ziyafetler pek az bulunur.
Yunuslar, takdire şayan bir sabır yetisi gösterirken...
...diğerleri bu okyanus çölünde yemek bulmak uğruna...
...daha uç noktalara yol almak durumunda.
Uyuyan bir dev.
İspermeçet balinası.
Aile, öğünler arasında dinleniyor.
Kim bilir gezegenin en büyük beynine sahip canlılar rüyasında ne görüyor.
Birinin yavrusu var
Yaklaşık 2 haftalık ama hâlâ anne sütüne bağlı.
Acıkmış.
Annesiyle bir dizi klik sesini kullanarak iletişim kuruyor.
Fakat annesi uyukluyor.
Şimdilik üstünden atamadığı remora balığıyla kaplı yavru...
...sabırlı olmak zorunda.
Uyuyan ve dinçleşen balinalar yoluna devam ediyor.
İspermeçetler avının yüzeye çıkmasını beklemezler.
Avını bulmak için derinlere kadar yüzerler.
Kanlarını oksijence doyurmak için...
...ağır ağır nefes alırlar.
Sonrasında ver elini derinler.
Tüm aile mürekkep balığı arayışında dalışa geçiyor.
Anne, vücudunun sınırlarını zorlayacaktır.
Daha şimdiden yavrusunun ona ayak uydurması güç.
Yavru annesinden olabildiğince ayrılmıyor.
İçini rahatlatmak için...
...sıklıkla ona dokunuyor.
300 metre aşağıdaysa...
...yavru anlaşılan nefesini daha fazla tutamıyor.
Gençliklerinde yavrular ava katılmamaya zorlanır.
Yetişkinler dalışı sürdürüyor.
Anne, çıkardığı sesleri...
...daha gürültülü ve seri çıkarmaya başlıyor.
Mürekkep balıklarını avlamak amacıyla sonar kullanıyor.
800 metre derinlikte klik sesi patlaması.
Sonrasıysa sessizlik.
Birini yakaladı.
Yavrular yüzeyde uzun süre bekleyebilir.
Anne, yaklaşık 1 saatin sonunda yüzeye çıkıyor.
Midesi mürekkep balığıyla dolu.
Nihayet acıkan yavrusunu emzirebilir.
Herhangi bir memelinin ürettiği en zengin süt.
Yavru, günde litrelerce sütü lıkır lıkır içiyor.
Yavrunun derin dalış sanatında uzmanlaşması 6 yılını alabilir.
Böylece kendine yemek de bulabilir.
Engin mavideki boşluk avcılar için hayatı zorlaştırıyor.
Gel gelelim avlar için güvenliği aynı miktarda azaltan da bu boşluk.
Yavru kaplumbağa henüz yumurtadan çıkalı günler olmuşken kıyının...
...kalabalık, tehlikeli sularından uzaklaşarak açık okyanusa yöneliyor.
Başlangıçta küçük midelerini planktonla dolduruyorlar.
Yakın zamanda daha besleyici bir yiyeceğe ihtiyaç duyacaklar.
Yavru kaplumbağaların doğduktan sonra...
...nereye kaybolduğu gizemini daha yeni çözmeye başladık.
Kıyıdan yüzlerce kilometre uzaktayken her okyanusta...
...dışlanmış gençlerden oluşan komüniteler vardır.
Yüzen her şey dikkatlerini çekiyor.
Kütük. Birkaç senedir denizde olabilir.
Şimdiden küçük bir komünitenin merkezi olmuş bile.
Genç balon balıkları da aynı sebepten geldi.
Yüzen bir kütük tam da bu genç kaplumbağanın...
...aradığı tarzda bir barınak.
Burada otlanmak için sadece suyosunu değil, kaya midyeleri de var.
Ama gizlenmek önemli.
Genç, okyanusları aşabilen ipeksi köpekbalığı da geldi.
Neyin lezzetli olduğunu...
...ve neyin olmadığını öğreniyor.
Artık birçok genç kaplumbağanın yetişkinliğe dek...
...birden fazla yerde kaldığını biliyoruz.
Açık denizin var gücüyle yüzleşecek olsa dahi.
Derin maviliğe vuran güneş...
...yüzeydeki suyu ısıtıyor ve su buharlaşıyor.
Buhar yükseldikçe yoğuşarak bulutları oluşturuyor.
Hızla koca, tomurcuklanan kuleler oluşturuyorlar.
Bu da 2 bin km ötede bir yerde şiddetli fırtınaya dönüşüyor.
Güçlü rüzgarlar açık okyanusu yarıp geçiyor.
30 metreye ulaşan dalgalar oluşturuyor.
Burada gemilerin iz bırakmadan battığı bilinir.
130 milyon konteyner her sene okyanus ötesine taşınıyor.
Ortalama dört tanesiyse her gün denize düşüyor.
1992 yılında banyo oyuncağı içeren...
...birkaç konteyner kayboldu.
Bunlar gibi 7000 plastik ördek dahil.
Yolculuklarına Alaska'dan 1600 km ötede başladılar.
Bazıları Pasifik Okyanusu'nu aşmış ve Avustralya'ya ulaşmış.
Diğerleriyse kuzeye taşınmış...
...ve Rusya ile Alaska arasında kıyıya vurmuş.
Yüksek Arktik'e bile ulaşmışlar.
15 senedir denizde olan...
...ve üç okyanus aşan bir ördek...
...sonunda İskoçya'nın batı sahiline vurdu.
Tek bir akıntı ağının tüm okyanuslarımızı...
...devasa bir dolaşım sistemine nasıl bağladığını açıkça gösteriyor.
Engin mavinin çoğu sakini onları besi ortamına...
...taşıması için bu akıntıya güveniyor.
Mavi köpekbalığı.
Yılda 8 bin km'yi aşkın mesafelerde yolculuk yapıyor.
Geniş, kanat şeklindeki yüzgeçlerinin desteğiyle akıntılarda dolaştı.
Bu köpekbalığı 2 ay boyunca yemek yememiş olabilir.
Akıntılar kilometrelerce öteden umut vadeden...
...sabit yağ izleri de taşıyabilir. Köpek balığını sonraki yemeğine götürür.
Günlerce süren yolculuğun ardından yemek kokusu güçleniyor.
Balina cesedi. Yakın zamanda gemi çarpmış.
Ciddi bir ziyafet olabilir...
...fakat mavi köpek balığı dikkatli olmalı.
Büyük beyaz köpekbalığı.
Mavinin on katı büyüklüğünde.
Balina leşlerin de oldukça sahiplenicidirler.
Büyük beyazlar enerji veren balina yağıyla beslenmeye istekli.
Diyetlerinin büyük bir kısmını kapsadığını yeni öğrendik.
Büyük beyaz karnını doyurduktan sonra...
...mavi köpekbalığı gibi daha küçükleri leşten kalana girişiyor.
Ölü balinadan çıkan yağ yayıldıkça...
...mavi köpekbalığı sayısı gittikçe artıyor.
Günler içinde ceset, balina yağından arınmış olacak.
Artık yağı sayesinde yüzemediği için de...
...derinlere doğru batıp gidecek.
Mavi, dolu yağ deposuyla...
...yemek yemeden 2 ay daha yaşayabilir.
Açık okyanustaki hayvanların yarıdan fazlası akıntıda sürükleniyor.
Denizanası tüm okyanusu aşar...
...ve dokunaçlarına ne takılırsa onunla beslenir.
Bazıları bir metre, hatta iki metre genişliğinde olabilir.
Şansına plankton bakımından zengin bir denizle karşılaştıklarında...
...sayıları fırlama yapar.
O kadar başarılı bir strateji ki...
...denizanaları gezegendeki en yaygın canlı türlerinden biri.
Denizanalarının arasında, bir nevi onlara benzeyen...
...daha karmaşık ve kötü bir canlı bulunur.
Fizalya denizanası.
Gaz dolu mesanesinin yardımıyla suda yüzüyor.
Dikey bir zarla örtülü.
Yelken görevi görmesiyle...
...dalgalarda sabit bir rota izleyebiliyor.
Uzun iplikleri peşinden sürükleniyor. Bazıları 30 metreyi buluyor.
Her biri binlerce zarar verici hücreyle korunuyor.
Tek dokunaçla bir balığı ya da nadiren insanı öldürebilir.
Ölümcül dokunaçlarının arasında gizlenmiş...
...bir fizalya dişleyerek ondan besleniyor.
Balığın sokulmaya direnci olsa bile...
...son derece dikkatli olmalı.
Diğer balıklar pek şanslı sayılmaz.
Dokunacıyla yakaladı ve makara çeker gibi çekiyor.
Çoktan felç oldu.
Özelleşmiş kuvvetli dokunaçları kurbanı diğer dokunaçlara getiriyor.
Avını sindiren, güçlü kimyasallarla sıvılaştıran dokunaçlar.
Sonunda geriye tek kalan...
...pullu bir kabuk.
Bu obur fizalya günde 100 küçük balık toplayabilir.
Çoğunlukla engin mavi niteliksiz gözükür.
Rüzgarın, karalar tarafından delinmeksizin estiği yer.
Yüzeyin altında uzun dağ sıraları...
...derin çukurlar ve izole volkanik tepeler bulunur.
İnsan gözünün görebileceğinden fazla çeşitte.
Engin mavide yaşayanların bundan nasıl faydalandığının...
...ayrıntılarını henüz yeni keşfediyoruz.
Yalnız balina köpekbalığı özel bir seyahatte.
Boyutu ufak bir uçak kadar. 20 tonu aşkın ağırlıkta.
Çoğu köpekbalığı gibi yumurta bırakmıyor, yavrularını doğuruyor.
Şişkin karnında 300'e yakın yavru bekliyor.
Denizdeki en büyük balık olmasına rağmen...
...balina köpekbalıklarının doğum yaptığı yer bulunamadı.
Lakin bugün bu gizemi aydınlatmayı yaklaşmış olabiliriz.
Yılın belli zamanlarında çok sayıda balina köpekbalığının...
...Galapagos Adaları'nda göründüğünü biliyoruz.
Oldukça derin suda ansızın yükselen...
...ufak bir adacıkta toplanıyorlar.
İsmi Darwin Adası.
Dönen akıntı, derinlerden besin taşıyor.
Her taraftan çokça balığı kendine çeken sular...
...zenginleşmiş oluyor böylece.
Binlerce çekiç başlı köpekbalığı da burada toplanıyor.
Neredeyse çoğu dişi.
Onlar da buraya yavrulamak için gelmiş gibiler.
Balina köpekbalığı inanılmaz bir şekilde karşılanıyor.
3 metre uzunluğundaki ipeksi köpekbalıkları...
...balığın sert derisine çarpıyorlar.
Belki de üstlerindeki parazitleri temizlemek amacıyla.
Bu köpek balıkları her yeni doğan yavru adına tehlike arz edebilir.
Belki de onlardan uzaklaşmak için balina köpekbalığı dalıyor.
600 metre kadar derine.
Burada doğum yapabilir.
Bu derinlikte...
...yukarıdaki suda avlanan yırtıcılardan uzak...
...ve bol yiyecekle...
...yavruları büyüyecek ve en sonunda dağılacak.
Kesinlikle hiç kimse...
...bu ıssız derinlikte yavru görmemiştir.
Ancak yüzlerce hamile balina köpekbalığının...
...her sene buraya gelişi buralarda bir yerde...
...denizdeki en büyük balığın doğumhanesi olabileceğini gösteriyor.
Neredeyse 30 bin büyük ada...
...dünyadaki okyanuslara dağılmış durumda.
Biri de Güney Georgia'da.
Üremek için karaya inmeye mecbur...
...okyanus sakinleri için ideal bir mekân.
Gezginci albatros.
Denizde durmadan bir yıl kadar geçirebilir.
Yiyecek arıyor.
3.5 metre genişliğindeki kanatlarıyla süzülüyor.
Yaşayan kuşlar arasında en büyüğü.
Dünyadaki popülasyonunun tamamı olan 16,000 göçebe...
...Güney Georgia'da yuva yapar.
Ve de Güney Okyanusu'ndaki yarım düzine kadar küçük adada.
Bahar mevsimindeyiz. Kuş, her zaman...
...kullandığı kuluçkaya döndü.
Ömür boyu eşi gelmiş bile.
Güney Georgia'da...
...belli kuşlar hayatları boyunca araştırıldı.
30'larındaki yaşlı çiftlerin...
...yavrularına hayatta en iyi olanakları...
...sağlamak için çok uzaklara göç edebildiği ortaya çıktı.
Yavru, birkaç haftalık.
Ama sıcak, tüylü montu hâlâ üzerinde.
Yavru düzenli olarak öğütülmüş balık ve kalamar yemeli.
Açık okyanustaki yiyecek kıtlığından...
...anne ile baba tek öğünü karşılayabilmek için...
...binlerce metre kare araştırmalı.
Yaşlı aile büyük, güçlü ve sağlıklı yavruları olsun diye...
...Antarktika kışında debeleniyor.
130 günün ardından...
...yavru tüylerini uçmayı kolaylaştıracak şekilde yeniliyor.
Yumurtlandıktan 9 ay sonra nihayet...
...yavru gitmeye hazır.
Son yıllarda yetiştirdikleri yavrular arasında...
...böyle kayrılan bir yavrunun hayatta kalma olasılığı daha fazladır.
Ancak aynı zamanda son yavruları olacak.
Yaşını almış anne-baba emeklerinin zararını daima taşır.
Yakında adadan ayrılacak ve gözden kaybolacaklar.
Açık okyanusta hayatta kalmak için hayvanlar sınırlarını zorlamıştır.
Ancak günümüzde buna ek bir tehdit daha var.
Plastik.
100 küsür yıl evvel...
...harika, yeni bir malzeme icat ettik.
Her türlü şekil verilebilir.
Kolay eskimesin, çürümesin ve hemen hemen parçalanmaz...
...olsun diye oldukça uğraştık.
Günümüzde her sene...
...8 milyon ton plastiği denizlerimize atıyoruz.
Denizde yaşayan çok sayıda canlıya dolanıyor ve boğuyor.
Daha yaygın ve geniş kapsamlı sonuçları da olabilir.
Kısa yüzgeçli pilot balina sürüsü.
Bütün okyanustaki belki de...
...en samimi ailede yaşıyorlar.
Bugün, Avrupa'nın kıyısındaki Atlantik sularında her yerdeki gibi...
...okyanusu plastiklerle paylaşmak durumundalar.
Anne, yeni doğan yavrusunu tutuyor.
Ölmüş.
Bırakmaya gönlü el vermiyor.
Günlerdir cesedi yanında taşıyor.
Bunun gibi en iyi avcılarda...
...endüstriyel kimyasallar ölümcül sonuçlara yol açabiliyor.
Plastik de sorunun bir sebebi olabilir.
Plastik bozuldukça diğer kirleticilerle birleşir.
Deniz canlılarınca çokça tüketilirler.
Yavrunun, annesinin kirli sütüyle...
...zehirlenmesi olası.
Pilot balinaların beyinleri büyüktür.
Duyguları olduğu şüphesiz.
Yetişkinlerin davranışına bakarak...
...bebeklerinin kaybının bütün aileyi etkilediğini söyleyebiliriz.
Dünyanın okyanuslarındaki plastik akını...
...ve sanayi atıkları azalmadıkça...
...deniz canlıları gelecek asırlarda zehirlenmekten kurtulamayacak.
Engin mavide yaşayan canlılar gezegendeki tüm hayvanlardan...
...uzakta olabilir.
Görünen o ki dünyalarına verdiğimiz zarardan...
...kaçabilecekleri kadar uzakta değiller.
Açık okyanusun enginliğinde çekim yapmanın en zor yanı...
...konu bulmaktır.
Blue Planet ekibi ise yakalanması en zor...
...anlardan birini kaydetmek istedi.
Az görülmüş köpüren deniz.
Şimdiye kadar bu yemek çılgınlığı efsanede kalmıştı.
Avustralya'nın kuzey doğu sahilinde umut vadedici vakaların ardından...
...ekip soruşturmak üzere oraya gitti.
Doğa olayı olduğunu, burada olduğunu...
...bilim insanlarının belgelediğini, balıkçıların bize anlattığını biliyoruz.
Yaşandığını biliyoruz. Ancak kimse oraya giderek...
...çekim yapacak kadar kafayı sıyırmamıştı. Biz hariç.
Ekip, araştırmaya Pasifik Okyanusu'nun 160 km içinden başladı.
"Köpüren deniz" denme sebebi orkinosun sudan çıkması...
...ve ışıldak balıklarına saldırması. Sonucunda fazlasıyla beyaz su çıkıyor.
Köpüren denizi çekmek için...
...ekip önce büyük bir yem balığı sürüsü bulmak zorunda.
Büyük ihtimalle gece yumurtlamak için...
...yüzeye çıkan ışıldak balığı.
Birkaç gün evvel...
...Adrian yankılı derinlikölçerde kocaman bir sürü gördüğünü düşünüyor.
Oldukça yoğun bir katman görüyoruz.
Denizin neredeyse 200 metre altında.
Bunun sebebi epeyce derin...
...ve yoğun balık sürüsü bulunması.
Açık okyanusta bu derinlikte çekim yapmanın en iyi yolu...
...UKA kullanmaktır. Uzaktan kumandalı araç.
Işık hassasiyeti olan bir kamera taşıyor.
Ancak açık denizde ağır ekipmanlarla çalışmak tehlikelidir.
ARAÇLA İLETİŞİM KOPTU
Şükür ki teknisyen ekibi imdadımıza yetişiyor.
24 saatin ardından göndermeye hazırlar.
Adrian, araçları büyük bir ışıldak balığı sürüsü...
...olduğunu umduğu yere bırakıyor.
İyi haber şu: UKA'yı yeni indirdik.
250 metre indik. Yani kabloyu bitirdik gibi.
Patlayan bir şey olmadığına göre tekrardan görevdeyiz.
Ama orada hiçbir şey yok.
Sadece kalın bir plankton katmanı.
Sonraki üç haftada da tek ışıldak balığı bulamadılar.
Bu gezi okyanuslar hakkındaki kısıtlı bilgimizin sebebini açıklıyor.
Bir şeyi aramak için geldik.
Aradık durduk ama henüz bulamadık.
Her türlü aleti de kullanmamıza rağmen.
Meğerse ekip El Nino'nun henüz başlarında çekim yapıyormuş.
Öngörülemez iklim olayı.
Suyun sıcaklığının aniden yükselmesi...
...ve balıkların yumurtlamasının önünü alması durumu.
Koşulların idealleşmesi ve ekibin göreve...
...devam etmesi için 18 ay geçmesi gerekiyor.
Pasifik Okyanusu'nun öbür tarafında, Kosta Rika'dayız.
Bu sefer avlananları aramaktansa...
...ekip, avcıları arıyor.
Fakat sonsuz mavide...
...koca yunus sürüsünü bulmak bile zor.
Kıyıdan 30 km uzakta, dizinin yapımcısı Mark Brownlow...
...okyanusun binlerce metre karesini tarayan...
...havadan çekim yapan ekibe öncülük ediyor.
Fakat görünürde yunus yok.
Üçüncü gündeyiz. Dönücü yunus bulamadık.
Şimdi endişelenmeye başladım.
Nihayet, açık okyanusta geçen 10 günün ardından...
...ödüllerini alıyorlar.
İşte yunuslar!
Budur! Dönücüler!
Yunusların görülmesiyle dalgıç timi onları yakalamak için yarışıyor.
Dönücüler, orada!
Plan, yunusları sualtında çılgınlarcasına avlanırken çekmek.
Yüzlerce yunus etrafta zıplanıyor. Galiba sonunda bulduk.
Yunuslara yetişiyorlar.
Ancak çok geç kaldılar.
Aman ya.
- Sonuç yok mu Rog? - Yok.
Sadece balık pulu ve kılçığı kalmış.
Savaş alanına gidip de geride kalan cesetleri görmek gibi.
Yunusların beslenmesini çekme şansına erişmek için...
...dalgıç timi daha öngörülü olmalı.
Rachel otostop çekiyor ve yunusları sualtında takip ediyor.
Bir dahaki seferde nereye gidebileceklerini kestirmeye çalışıyor.
Sonunda, 3 haftalık arayışın ardından...
...dalgıç timi devasa bir avlanma olayı yakaladı.
Koca bir ışıldak balığı sürüsü.
Yüzlerce dönücü yunus etraflarını çeviriyor.
Aşırı etkileyiciydi.
Genişçe yem topağı.
Nereden baksan futbol sahası büyüklüğünde.
Omzunun, kafanın üstünden bir şeyler geçip duruyor.
İnanılmazdı.
İlk kez havacı timi bu muhteşem şöleni kaydedebiliyor.
Denizin köpürdüğü hikâyesini duymuştuk ama gerçekmiş.
Dev gibi.
Issız okyanusun enginliği...
...bu olağanüstü olayı çekmeyi hayli zorlaştırdı.
Ancak hakiki ödülü bu.
Engin mavinin uçsuz bucaksız genişliğindeki...
...eşsiz dramadan bir kesit.
Gelecek bölümde cömert yeşil denize yol alıyoruz.
Büyülü dünyalar. Sadece en zekilerin...
...galip geleceği tuhaf yaratıklara ev sahipliği yapıyor.